Strona główna » Historia » Lapidarium

Lapidarium

Sprawozdanie z prac inwentaryzacyjnych i poszukiwawczych na dawnym cmentarzu ewangelicko – reformowanym (kalwińskim) w Sielcu (gm. Staszów w latach 1986 i 1987

Prace inwentaryzacyjne i eskploracyjne na terenie dawnego cmentarza ewangelicko – reformowanego (kalwińskiego) w Sielcu k. Staszowa podjęte zostały wobec zaakceptowania przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Tarnobrzegu projekty przeniesienia znajdujących się tam zabytków sepulkralnych do organizowanego w Żychlinie k. Konina ewangelicko – reformowanego lapidarium cmentarnego. Decyzja ta podjęta została wobec niezrealizowania ustaleń podjętych wspólnie z gospodarzem terenu przez władze konserwatorskie, Zarząd Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo – Ogrodowych oraz przedstawicieli Instytutu Sztuki PAN i Konsystorza Ewangelicko – Reformowanego.

Formalną podstawą dla rozpoczęcia prac stanowiła decyzja nr 8/B/86 o przeprowadzeniu prac konserwatorskich WKZ w Tarnobrzegu z dnia 29 kwietnia 1986 oraz zgoda na prace wyrażona przez Kurię Diecezjalną Sandomiersko – Radomską w dniu 28 kwietnia 1986 r. pismem nr 511/86.

Prace przeprowadzone w Sielcu odbywały się pd nadzorem WKZ w Tarnobrzegu wykonywanym osobiście przez p. mgr Marka Florka Kierownika Biura Badań i Dokumentacji Zabytków w Tarnobrzegu. Celem zapewnienia właściwego przebiegu prac inwentaryzacyjnych i eksploracyjnych w Sielcu zwrócono się wstępnie do specjalistów o ekspertyzę archeologiczną. Opinię na temat postępowania badawczego na terenie dawnego cmentarza ew. ref. W Sielcu k. Staszowa opracowali: mgr Martyna Milewska główny Specjalista z Pracowni Archeologiczno – Konserwatorskiej PP.PKZ oraz dr hab. Jerzy Kruppe docent w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Prace były wykonane siłami i środkami Konsystorza Ewangelicko- Reformowanego pod bezpośrednim kierownictwem dr Wojciecha Kriegseisena, adiunkta w Instytucie Historii PAN w Warszawie.

Stan dawnego cmentarza ewangelicko – reformowanego (kalwińskiego) w Sielcu przed rozpoczęciem prac w roku 1986

Położony wokół dawnego budynku kościoła (zboru) ew. ref. Cmentarz otoczony jest murem z łamanego kamienia, w kilku miejscach zniszczonym. Teren cmentarza w ok. 80% pokryty był gęstym porostem, w którym ukryte były zdewastowane, przemieszczone i częściowo zniszczone elementy nagrobków architektonicznych, pochodzących głównie z XIX i XX w. Poza terenem właściwego cmentarza, ok. 10 m od pn.- zach. Narożnika budynku kościelnego, znajdował się stos kamiennego gruzu wymieszanego z fragmentami kamiennych i żeliwnych nagrobków architektonicznych oraz późnobarokowych tablic epitafijnych. Lokalizacja tych reliktów poza terenem historycznego cmentarza wskazuje na to, że zostały one tam zgromadzone w trakcie dewastacji kościoła i cmentarza przez kolejnych gospodarzy obiektu po II wojnie światowej, po likwidacji parafii ew. ref. w Sielcu.

W roku 1985 obecny gospodarz kościoła i cmentarza – Rzymsko- katolicka Parafia w Koniemłotach przystąpiła do przygotowywanie terenu pod budowę zakrystii przy pn. wsch. Narożniku budynku kościelnego. Przygotowany wtedy wykop pod ławę fundamentową ujawnił w tym miejscu na głębokości ok. 50 cm obecność dużych odłamów i małych fragmentu marmuru mogących być częściami rozbitego epitafium barokowego.

Zasady prowadzenia prac inwentaryzacyjnych i eskploracyjnych

Prace w sezonach 1986 i 1987 prowadzono tylko tych w miejscach, w których na powierzchni gruntu znajdowały się widoczne relikty zabytkowych nagrobków, a także w najstarszej części obiektu, tam gdzie liczyć można było na występowanie pod darniną nagrobków lub epitafiów zabytkowych. Inwentaryzacją objęto wszystkie widoczne (po odkrzaczeniu terenu) na powierzchni ziemi nagrobki i ich fragmenty. Przeprowadzono ją w trzech etapach: wykonano inwentaryzację opisową, pomiarową i fotograficzną.

Zaproponowana przez konsultantów eksploracja przypowierzchniowa prowadzona była metodą sondażową, przy pomocy sondy lub wykopów do głębokości maksimum 50-70cm. W wypadku stwierdzenia pod darnią większych fragmentów kamiennych były one odsłaniane i jeśli się do tego kwalifikowały inwentaryzowane na miejscu opisowo, pomiarowo i fotograficznie. Ograniczenie głębokości wykopów sondażowych podyktowane było obawą o naruszenie przez prace prowadzone głębiej, sklepień licznych na tym terenie murowanych krypt grobowych, których eksploracja archeologiczne leżała poza zakresem kwalifikacji i technicznych możliwości wykonawców prac. Tak więc z wyżej wymienionych przyczyn zrezygnowano wstępnie z realizacji drugiego etapu badań przewidzianych przez mgr Martynę Milewską i doc. dr hab. Jerzego Kruppe – ograniczono się świadomie do inwentaryzacji znajdujących się na powierzchni i eksploracji przypowierzchniowej w wybranych miejscach, co częściowo nosiło charakter działań interwencyjnych wobec planowanych tam prac budowlanych przy zakrystii.

Prace w sezonie 1986

W sezonie 1986 prace prowadzono równolegle na trzech stanowiskach. Po dokładnym odkrzaczeniu terenu leżącego bezpośrednio za kościołem inwentaryzacji poddano leżące tam na powierzchni i wystające z ziemi elementy zdemontowanych nagrobków znajdujące się wokół tzw. „starej krypty” czyli otwartej nadziemnej, murowanej z łamanego kamienia i cegły krypty grobowej, największe na tym terenie i wyznaczającej granicę starej części cmentarza, użytkowanej przed polową XIX wieku. Przed kryptą, a także w jej bezpośrednim sąsiedztwie znajdowały się liczne, głównie XIX wieczne części nagrobków architektonicznych pozostawione tam podczas dewastacji cmentarza. Wszystkie odnalezione tam obiekty poddano inwentaryzacji pomiarowej, opisowej i fotograficznej.

Wobec dużego nasycenia terenu cmentarza gruzem kamiennym i wapiennym, a także przerośnięcie korzeniami usuniętych drzew i krzewów, zrezygnowano z eksploracji przypowierzchniowej sondą i postanowiono, po zinwentaryzowaniu zabytków zalegających na powierzchni i przeniesieniu ich, założyć przed starą kryptą wykop sondażowy.

Równolegle prowadzono prace przygotowawcze do inwentaryzacji i eksploracji na stanowisku nr 2 , tj. na składowisku gruzu kamiennego usuniętego z terenu cmentarza i znajdującego się na pn. zach. Od budynku kościoła. Po usunięciu roślinności okazało się, że pod nimi znajdują się zachowane w stosunkowo dobrym stanie marmurowe płyty epitafijne pochodzące z kościoła (zboru) ew. ref. w Wielkanocy (obecnie gm. Gołcza, d. pow. Miechów). Przy pomocy sondy ustalono, że duże obiekty kamienne znajdują się nie tylko na powierzchni, przysypane gruzem usuniętym poza obręb cmentarza, ale i pod warstwą darni, na głębokości ok. 30cm. Zdecydowano zdjąć także warstwę gruntu na powierzchni ok. 8 m2 i odsłonięto w ten sposób wszystkie znajdujące się tam nagrobki i płyty epitafijne, pochodzące tak z Wielkanocy, jak i z Sielca i datowane od XVII po XX wiek.

Po pełnym zinwentaryzowaniu obiektów in situ, przeniesiono je, a teren ich poprzedniego zalegania poddano dalszym dokładnym badaniom sondażowym, które jednak nie przyniosły efektu. Założyć więc należy, że zabytki te znalazły się w tym miejscu w okresie dewastacji kościoła i cmentarza po drugiej wojnie światowej, a nawet już po inwentaryzacji prowadzone dla potrzeb Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce, która niektóre odnalezione obecnie epitafia umiejscowiała przy murze cmentarnym po południowej stronie budynku kościelnego.

Stanowisko nr 3 założono wzdłuż północnej ściany budynku kościelnego, ze szczególnym uwzględnieniem terenu budowy przyszłej zakrystii, gdzie wykonany już wykop pod ławę fundamentową ukazał tkwiące w profilu duże fragmenty szaroniebieskiego marmuru. Poczynając od narożnika, w którym prezbiterium kościoła łączy się z nawą wykonano szereg wykopów o szerokości 50 cm na całej długości nawy budynku kościelnego dały pełne rozeznanie zawartości gruntu pod cienką tu warstwą darni. Bezpośrednio pod nią zalegał cienki (ok. 5-10cm), ale zbity pokład drobnego gruzu wapiennego, drobnych szczątków dachówek, często zlepiony zaprawą wapienną lub cementową. Powstał on w trakcie wykonywania kolejnych remontów dachu i elewacji ściany bocznej budynku, tynkowania itp. Pod tą warstwą, na obszarze ok. 6m2 w pd. wsch. części eksplorowanego terenu ustalono obecność fragmentów szaroniebieskiego marmuru różnej wielkości, tak i profilach jak i w poziomach wykopów. Po zdjęciu nadkładu darni, gruzu i ziemi ustalono, że były tam marmurowe płyty epitafijne i nagrobkowe oraz ich fragmenty w różnych stadiach destrukcji: od przełamania płyty na dwa lub trzy kawałki bez większej szkody dla jej czytelności, po rozkucie i potłuczenie na fragmenty o wymiarach kilku centymetrów kwadratowych. Większe i mniejsze destrukty leżały wymieszane ze sobą i gruzem, zrezygnowano więc z drobiazgowej dokumentacji fotograficznej, ograniczając się do inwentaryzacji opisowej i pomiarowej. Po zakończeniu tych prac inwentaryzacyjnych in situ, zabytki usunięto i po dalszych badaniach stwierdzono, że w głębszych warstwach gruntu w tym miejscu żadne obrobione fragmenty kamienne nie zalegają.

Obiekty zabytkowe zinwentaryzowane w 1986 r. Stanowisko nr 1. Wokół tzw. „starej Krypty” na zapleczu kościoła.

  1. Płyta epitafijna z inskrypcją poświęconą księdzu pastorowi Adolfowi Szeferowi, po 1901 r. wym. 80x60cm.
  2. Fragment nagrobku architektonicznego w kształcie wazy kamiennej, żłobkowanej, o wys. 45cm, zniszczony.
  3. Prostopadłościenna podstawa nagrobka architektonicznego ozdobiona podwójnym gzymsem, wym 60x60x50 cm.
  4. Prostopadłościenna podstawa nagrobka architektonicznego ozdobiona pojedynczym gzymsem, kamień porowaty w kolorze różowym, wym. 50x50x40 cm, zniszczona.
  5. Prostopadłościenna podstawa nagrobka architektonicznego w górnej części ozdobiona pojedynczym gzymsem, wym. 50x50x40 cm.
  6. Prostopadłościenna podstawa nagrobka architektonicznego w górnej części ozdobiona podwójnym gzymsem, wym. 50x60x50 cm.
  7. Prostopadłościenna, spłaszczona podstawa pod krucyfiks nagrobka architektonicznego (?) z otworem, boki skośnie ścięte, wym. 50×60 cm.
  8. Prostopadłościenna, spłaszczona podstawa pod krucyfiks nagrobka architektonicznego (?) z otworem, boki wyoblone, wym. 50×60 cm.
  9. Płyta nagrobna prostopadłościenna, inskrypcja z nazwiskiem Świda, wym. 65x80cm mocno uszkodzona, ok. 1894.
  10. Fragment płyty nagrobnej lub epitafijnej z resztką wypukłej inskrypcji „…SKICH” wym. 30×20 cm.
  11. Dwa prostopadłościenne fragmenty nagrobka architektonicznego Ludwika Russockiego zmarłego 1859. Część dolna z gzymsem, część górna z inskrypcją, z czterech stron wgłębione płyciny.
  12. Prostopadłościenna podstawa nagrobka architektonicznego z potrójnym gzymsem, wypukłym reliefem oraz płaskorzeźbą przedstawiającą urnę i pochodnię, wym. 80x50x40cm.
  13. Uszkodzony fragment nagrobka architektonicznego. Inskrypcje nieczytelne, wym. 60x50x40 cm, mocno uszkodzony.
  14. Prostopadłościenny fragment nagrobka architektonicznego. Na wgłębionej płycinie frontowej inskrypcja„Hipolit Konarski”, po 1842, wym. 100x50x40 cm.
  15. Prostopadłościenny fragment nagrobka architektonicznego rodziny Konarskich, ozdobiony gzymsem kołeczkowym, po 1848, wym. 80x60x50 cm.
  16. Prostopadłościenny fragment nagrobka architektonicznego. Na frontowej płycinie inskrypcja z nazwiskiem „Russocka”, po 1875, wym. 80x50x40 cm,, uszkodzony.
  17. Prostopadłościenna z okrągłym wykończeniem w części górnej baza kolumny ozdobiona fryzem łuskowym, wym. 40x40x20 cm, uszkodzona.
  18. Prostopadłościenna fragment nagrobka architektonicznego, inskrypcje niemieckojęzyczne z nazwiskiem „Schmidt”, wym. 80x50x40 cm, po 1880.
  19. Zwężający się ku górze graniastosłup z inskrypcjami niemieckojęzycznymi o wym. 90x (70-80)x40 cm, zapewne część nagrobka opisanego w poz. 18.
  20. Prostopadłościenna fragment nagrobka architektonicznego z resztkami nieczytelnych inskrypcji o wym. 60x50x40 cm, mocno uszkodzony.
  21. Prostopadłościenna fragment nagrobka architektonicznego z niemieckojęzyczną inskrypcją, po 1908 r. wym. 70x50x30 cm, mocno uszkodzony.
  22. Prostopadłościenna podstawa nagrobka architektonicznego ozdobiona sześciostopniowym gzymsem, w centrum trzy pręty konstrukcyjne, wym. 60x60x50 cm.
  23. Fragment płyty nagrobnej o wym. 40×40 z fragmentami inskrypcji „Umarła … 187..”
  24. Fragment płyty nagrobnej o wym. 50×40 cm, resztki inskrypcji „Kar…” w lewym górnym rogu wypukła róża.
  25. Renesansowy nagrobek szlachecki typu włoskiego przedstawiający leżącego brodatego mężczyznę w zbroi, XVI/XVII wiek, mocno uszkodzony, brak lewej ręki, pęknięcie na wysokości pasa figury, uszkodzona twarz i płyta podstawowa.
  26. Nagrobek w formie pnia drzewa wykutego realistycznie w piaskowcu, wys. 1,80m, inskrypcja z datą 1864.
  27. Obelisk marmurowy z podstawą o łącznej wysokości 2m z inskrypcją dotyczącą Julii ze Skierskich Krafftowej, po 1907 r.

Stanowisko nr 2 Gruzowisko na pn. wch, od budynku kościelnego.

  1. Płyta epitafijna o wym. 198 x 87 cm z wykonanym w płytkim reliefie rysunkiem postaci kobiecej w stroju barokowym z rękawiczkami i książką w dłoniach. Inskrypcja wierszowana dotyczy Katarzyny Kinówny Petersenowej zmarłej w 1837 r. Inskrypcje na obwodzie i pod wyobrażeniem zmarłej.
  2. Płyta epitafijna o wym. 220×153 cm, marmur niebieskoszary, inskrypcja łacińska, herb egzotyczny, XVIII wiek.
  3. Płyta epitafijna o wym. 175×100 cm, marmur niebieskoszary, herb egzotyczny, inskrypcja wierszowana dotyczy Gottfrieda Fuchsa, gmerk, po 1748.
  4. Płyta epitafijna o wym. 148 x 100 cm, uszkodzona, marmur niebieskoszary, herb egzotyczny, fragment inskrypcji, po 1706 r.
  5. Płyta nagrobna rodziny Stryjeńskich, wym. 187 x80 cm, poł. XIX wieku
  6. Epitafium późnobarokowe Jerzego Rossa zm. 1706, w formie kartusza herbowego z wolutami, marmur niebieskoszary, wym. 110 x100 cm.
  7. Płyta epitafijna o wym.100 x 60 cm, uszkodzona, marmur niebieskoszary, resztki inskrypcji. W centrum gmerk z literami AD.
  8. Fragment płyty epitafijnej o wym. 100 x70 cm, uszkodzony, marmur niebieskoszary, resztki inskrypcji z datą 1633.
  9. Fragment płyty epitafijnej o wym. 70 x80 cm Rodziny Żeleńskich, data 1815.
  10. Fragment płyty epitafijnej z resztkami inskrypcji, marmur niebieskoszary, zapewne prawy górny narożnik epitafium wykończony ozdobnym szlakiem na brzegu.
  11. Trzy fragmenty płyty epitafijnej z rodziny Forbes, fragmenty inskrypcji, mocna uszkodzone, marmur niebieskoszary.

Stanowisko nr 3. Przy północnej ścianie kościoła.

  1. Płyta epitafijna o wym. 185 x95 cm, marmur niebieskoszary, inskrypcja z nazwiskiem Chambers, herb egzotyczny, XVIII wiek, rozbita na trzy części.
  2. Płyta epitafijna o wym. 166 x 105 cm, marmur niebieskoszary, inskrypcja z nazwiskiem Klug, po 1709, dolna część odkuta.
  3. Fragment płyty epitafijnej o wym. 130 x 75 cm, marmur niebieskoszary, inskrypcja z nazwiskiem Fuchs, XVIII w.
  4. Liczne fragmenty niebieskoszarego marmuru o różnych kształtach i wymierach, zgrupowane wokół poz. Nr 4, zapewne pochodzące z rozkucia tego epitafium.

Po zakończeniu prac inwentaryzacyjnych i eksploracyjnych w sezonie 1986 wszystkie wyżej opisane obiekty zostały przewiezione na teren lapidarium cmentarnego w Żychlinie k. Konina, wobec tego, że prace eksploracyjne pozwoliły wydobyć i zinwentaryzować ogółem 45 obiektów zabytkowych (fragmentów lub całości) w tym część szczególnie cennych, pochodzących z XVII/XVIII w., nie podejmowano w tym sezonie prac eksploracyjnych w innych miejscach na terenie dawnego cmentarza ewangelicko – reformowanego (kalwińskiego) w Sielcu k. Staszowa. Prace te postanowiono kontynuować w sezonie 1987, aby poddać dokładniejszym badaniom stanowiska już eksplorowane i przeprowadzić badania sondażowe w innych miejscach.

Prace w sezonie 1987

Tak jak i w roku poprzednim wstępnie przyjęto założenie unikania eksploracji poniżej 50 cm od powierzchni gruntu. W ramach prac przygotowawczych uporządkowano teren, a następnie przystąpiono do odkrzaczania dalszych partii cmentarza. Po odsłonięciu powierzchni gruntu w wybranych miejscach przystąpiono do eksploracji.

Wykonano wykopy sondażowe prostopadle do południowej ściany kościoła na powierzchni o wymiarach 14 x 3m . Odkrywki kontrolne o szerokości 50 cm, w odstępie co 50 cm wykonane do głębokości 70 cm wykazały brak na tym terenie jakichkolwiek zabytków sepulkralnych.

Wykonano pełne odkrzaczenie i odsłonięcie tzw. „starej krypty”, a przed jej frontem założono wykop sondażowy o wymiarach 2 x 2 m. Zdjęto ok. 70 cm pokładu ziemi przemieszanej z kamieniami i zaprawą wapienną. Stwierdzono występowanie niewielkich (2 do 6 cm2) odłamków kamienia pochodzących z nagrobków inwentaryzowanych w ubiegłym sezonie oraz niewielkie i bardzo skorodowane relikty żeliwnych kojców nagrobnych.

Założono wykop sondażowy o wym. 1 x3 m przy kamiennym murze ogrodzeniowym na wschód od nagrobka Marii Goniewskiej, zdjęto 50 cm pokładu czystego humusu. Stwierdzono brak jakichkolwiek zabytków sepulkralnych.

Prowadzono w trakcie powyższych robót także uzupełniające prace inwentaryzacyjne, przede wszystkim pomiarowe i fotograficzne. Po zakończeniu prac eksploracyjnych teren w miarę możliwości przywrócono do stanu pierwotnego i uporządkowano. Prace eksploracyjne w sezonie 1987 nie przyniosły żadnych nowych znalezisk obiektów podobnych skalą i wartością do zabytków inwentaryzowanych w poprzednim sezonie. Uznać należy, że przyczyną takiego stanu rzeczy, to jest jaskrawej różnicy w efektach prac w obu okresach, leżeć może w zdecydowanie błędnym wyborze stanowisk eksploracyjnych w 1987 roku lub wyczerpaniu zasobu zabytków sepulkralnych na tym terenie. Wydaje się, że stan faktyczny ustalić można tylko przez zrealizowanie, dużym nakładem sił i środków, badań sugerowanych w drugiej części opinii specjalistycznej cytowanej na początku niniejszego sprawozdania.